Selasa, 15 September 2020

Husi Fatin Detensaun, ba Desterasaun fila fali ba Detensaun la hatun Saudoso Francisco nia Espirito ba Auto Determinasaun

Saudoso Francisco dos Santos moris iha loron 25 de Decembro de 1954, moris fatin iha aldeia watamatar, Suku Iliomar 1, Posto Administrativo Iliomar, Municipio Lautem. Saudoso Francisco dos Santos hanesan oan mane datolu husi maun alin nain hitu (7). Saudoso Francisco dos Santos hahu iscola iha tinan 1968/1969 iha iliomar, no hala’o nia iscola iha classe Primeiro no Segundo, tamba iha iliomar terseiro no quarta la iha, saudoso kontinua nia iscola terseiro no quarta classe iha iscola primari lospalos 1970-1972. Iha tinan 1974/1975 saudoso hala’o nia vida nudar agricultur iha nia moris fatin, mas tempo neba situasaun politik hahu mudansa saudoso hili envolve atividade politika hanesan ativista partidu fretelin iha area ossohira no watamatar hodi halo sosialisasaun konaba politika partidu fretelin nian. Iha tinan 1976-1978 saudoso toma responsavel nudar secretario aldeia Lutubere, fatin konsentrasaun iha area fuat tempo baze de apoio, Saudoso nafatin assume knar sekretario iha aldea refere to’o aranka ba foho matebian iha 1978 hanesan ultimo fatin konsentrasaun base de apoio. Depois de Baze Apoio Rahun iha loron 20 de Novembro de 1978, força fahe malu ho populasaun ho nune’e populasaun ba rende e forças kontinua querilia, iha momento ne’e saudoso fahe malu ho nia alin ho naran almicar rodriques (Lessa-Loy) ne’ebe deside kontinua luta ho nia maluk querileiro sira. Todan tebes bainhira saudoso husik matebian ho nia familia menus ho nia alin almicar rodriques (Lessa-Loy) tun husi matebian, familia saudoso nian militar husik sira husik desloka mai iha Iliomar mas saudoso Forças Indonesia kaer no detein iha Baguia durante semana rua, depois de semana rua saudoso detein iha Baguia força husik saudoso fila hikas ba ho nia familia iha watamatar, Posto Iliomar, Municipio Lautem, depois ba hamutuk ho nia familia iha watamatar posto Iliomar, hansip sira husi uato-carbau tuir no kaer saudoso hodi halo inkeritu no kastigu durante semana rua iha kantina xines nian (Komarka ba Prizineiro Politiko) Iha tinan 1980-1981 saudoso hetan detensaun preventiva husi miltar Indonesia tamba desconfia saudoso halo kontaktu ho nia alin almilcar rodriques (Lessa-Loy) nudar querilleiro ida ne’ebe kontinua luta iha ai-laran, no iha fulan Julho 1981 saudoso ho nia familia tomak detein durante fulan ida resin iha iscola primaria Iliomar ne’ebe mak sai hanesan fatin dadur ba prizioneiro politik sira, iha fulan setembro 1981 saudoso ho nia familia tomak destera ba Atauro hanesan dadur politik ba auto determisaun nian, saudoso ho nia familia destera iha Atauro durante tinan rua, husi 1981-1983. iha 1983 saudoso ho nia familia fila husi atauro mai fali iha nia rai moris fatin iha aldeia watamatar, suku iliomar 1, posto iliomar, no iha tinan refere comando da luta fo orientasaun ba fatin hotu-hotu atu halo politika levantamento militar ka Kontak dame iha tinan 1983 e area iliomar saudoso nia alin almicar rodriques (Lessa-Loy) mak organiza ho nia kolega komandante Ernesto “Maulorasa” husi cacaven e iha loron 8 de Agusto kontak dame ida ne’e naksobu e sira rua ema oho iha fatin kontak dame hamabere, Dihlofo. Akontesemento ida ne’e halo saudoso ho nia familia trauma, nia alin mate ona mas saudoso nafatin moris iha situasaun presaun nia laran, tamba forsa Indonesia kondena tan destensaun prolongada ba saudoso ho nia familia tomak iha tempu neba. Ho Estatuto detensaun prolongada maibe populasaun watamatar hili saudoso nudar chefe aldeia watamatar iha tinan 1985 ao mesmo tempo saudoso hala’o hala’o knar hanesan escritor iha suku Iliomar 1, Iha tinan 1993 forsa Indonesia halo torturasaun ba saudoso hanesan : baku,tuku, sama iha tahu laran tamba saudoso kesi Bandeira Merah-Putih sala, ba fali Putih-Merah iha loron festa 17 Agustus loron Independensia Republika Indonesia nian, Saudoso sai nafatin Chefe Aldeia ate 1999 no Kontinua mai iha tempo ukun an. Iha tempo ukun an Saudoso hala’o nia moris nafatin hanesan bai-bain e kontinua sai lideransa komunitariu ate intrega hikas fali kargu chefe aldeia watamatar iha tinan 2017 ba iha gerasaun foun, Iha tinan 2014 Saudoso hetan dedikasaun exkulusivo hanesan Kombatente da Libertasaun Nacional ho tinan 8-14 no saudoso husik hikas fali ninian viagen mai iha mundo ne’e iha lorn 19 de maio tinan 2020.

Jumat, 28 Agustus 2020

Manda Rekementu atu Kolabora iha Live Video Ema Seluk

Instagrama iha Fitru fitru sira nebe mak barak tebes, mais menus seis senta ital. fitur tomak, fitru ida mak ita persiza hatene mak kolabora ho live video ema seluk nebe mak hala’o hela live streaming iha id instagram ninian, so hanehan tab “go live with” deit bele hetan ona konfirmasaun husi nia.
karik nia hatan, it abele live hamutuk ho nia, ou ita hakarak live streaming, ita bele direita husu kolega seluk atu halo kolaborasaun, parece rame. koko ba, kolega utilizador IG sira.

Suatu Kejadian “kontak damai” yang Terlupakan, di Hamabere (“di bukit Dirilofo"), pada 8 Agustus 1983. (Original Title The Struggle in Iliomar, by Ernest Patrick Chamberlain, Page 21).

Gencatan Senjata - Pada tahun 1983 perlawanan barada dalam kacau balau, bulan maret 1981, Xanana Gusmão di pilih CRRN, sementara kontak d...